Türkiye’de tütün kullanımıyla mücadele kapsamında yeni mali düzenlemeler tartışılırken, sigara ve diğer tütün ürünlerinden sağlık hizmetleri için ek kaynak oluşturulmasına yönelik bir model gündeme geldi.
Yeşilay Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Toker Ergüder’in Türkiye gazetesine yaptığı değerlendirmeye göre, tütün kullanımının sağlık sistemi üzerinde oluşturduğu ekonomik yükün bir bölümünün sektörden sağlanacak ilave kaynakla karşılanmasını öngören bir “sağlık vergisi” veya sağlık fonu modeli üzerinde duruluyor.
Söz konusu modelin sigara ve diğer tütün mamullerinin yanı sıra elektronik sigara ve ısıtılmış tütün ürünlerini de kapsayabileceği belirtiliyor.
Ancak mevcut aşamada kesinleşmiş bir vergi oranı, paket başına belirlenmiş bir ek ücret veya yürürlüğe girmiş yeni bir düzenleme bulunmuyor. Dolayısıyla sigara paketlerine belirli bir miktarda ek ücret geleceği yönündeki ifadelerin şu aşamada kesinleşmiş bir uygulama olarak değerlendirilmemesi gerekiyor.
HEDEF SAĞLIK HARCAMALARINA KAYNAK OLUŞTURMAK
Gündeme gelen modelde, tütün kullanımından kaynaklanan hastalıkların kamu sağlık sistemi üzerinde oluşturduğu ekonomik yükün bir bölümünün tütün sektöründen sağlanacak ek kaynakla karşılanması amaçlanıyor.
Prof. Dr. Toker Ergüder, böyle bir sistemin hayata geçirilmesi halinde yıllık 40 ila 80 milyar lira arasında sağlık kaynağı oluşturabileceğini öngörüyor.
Bu rakamın kesinleşmiş bir kamu bütçesi hesabı veya resmi gelir tahmini değil, önerilen modele ilişkin bir değerlendirme olduğu belirtiliyor.
Oluşturulacak kaynağın koruyucu sağlık hizmetleri, sigara bırakma programları, aile hekimliği üzerinden yürütülen destekler ve tütün kullanımına bağlı hastalıklarla mücadelede kullanılması planlanıyor.
Sağlık Bakanlığı’nın 2024-2028 Tütün Kontrolü Strateji Belgesi ve Eylem Planı da tütün ürünlerine talebin ve ulaşılabilirliğin azaltılması başta olmak üzere çeşitli politika ve uygulamaları içeriyor.
FİLİPİNLER MODELİ ÖRNEK GÖSTERİLİYOR
Türkiye’de gündeme gelen model için uluslararası örneklerden biri Filipinler.
Filipinler’de 2012 yılında yürürlüğe giren Sin Tax Reform Law ile tütün ve alkollü içeceklerdeki özel tüketim vergisi yapısı değiştirildi ve vergiler artırıldı.
Dünya Bankası’nın değerlendirmesine göre, reformla artan vergi gelirlerinin yaklaşık yüzde 85’i sağlık alanına tahsis edildi. Bu kaynaklar sağlık sigortası, koruyucu sağlık hizmetleri ve sağlık tesislerinin geliştirilmesi gibi alanlarda kullanıldı.
Dünya Bankası ayrıca reform sonrasında sağlık vergilerinden elde edilen gelirlerin arttığını ve bu gelirlerin evrensel sağlık hizmetlerinin finansmanında kullanıldığını belirtiyor.
“PAKET BAŞINA NE KADAR GELECEK?” SORUSUNUN YANITI HENÜZ YOK
Gündeme gelen modelin hayata geçirilmesi halinde sigara paketleri üzerinden ek maliyet oluşturulması ihtimali bulunuyor.
Ancak şu aşamada;
-
Paket başına ne kadar ücret alınacağı,
-
Hangi tütün ve nikotin ürünlerinin kapsama gireceği,
-
Verginin hangi oranda uygulanacağı,
-
Elde edilecek gelirin hangi kalemlere aktarılacağı,
-
Düzenlemenin ne zaman yürürlüğe gireceği
konularında açıklanmış kesinleşmiş bir mevzuat bulunmuyor.
Bu nedenle “sigaraya paket başına şu kadar ek ücret geliyor” şeklindeki ifadeler için henüz erken.
ABD’DEKİ 1998 ANLAŞMASI DA ÖRNEKLER ARASINDA
Tütün sektörünün sağlık maliyetlerine katkısıyla ilgili en bilinen örneklerden biri de ABD’de 1998 yılında imzalanan Master Settlement Agreement oldu.
46 eyalet, Columbia Bölgesi ve bazı ABD toprakları ile dört büyük sigara üreticisi arasında yapılan anlaşma kapsamında şirketlerin ilk 25 yılda eyaletlere yaklaşık 206 milyar dolar ödeme yapması öngörüldü.
Anlaşma aynı zamanda tütün reklamları ve özellikle gençlere yönelik pazarlama faaliyetlerine çeşitli kısıtlamalar getirdi.
Türkiye’de gündeme gelen sağlık vergisi modeli ile ABD’deki bu anlaşmanın aynı hukuki yapıya sahip olmadığı gibi, Türkiye’de uygulanması düşünülen modelin kapsamı ve yöntemi de henüz kesinleşmiş değil.
Sonuç olarak, sigara fiyatlarını etkileyebilecek bir sağlık vergisi veya fon modeli gündemde olsa da paket başına uygulanacak ek ücret şu an için belli değil. Düzenlemenin kapsamı ve miktarı, ancak resmi taslak veya mevzuatın açıklanmasıyla netleşecek.
